Deze verhandeling gaat over theaterbelichting in zijn pure vorm. Dit houdt in dat we bij alle plaatsen en richtingen uitgaan van een lijsttheater zoals die altijd gebouwd zijn. Met een beetje fantasie zijn alle theorieën over te zetten naar Arenatheaters en "Zwarte Dozen".
Het lijsttheater is de meest conventionele Schouwburg. Het publiek zit in de zaal en het toneel ligt tegenover de toeschouwer. De zijkanten en de bovenkant van het toneel zijn duidelijk afgekaderd, het toneelstuk speelt zich af in een lijst.
Nog meer dan in de rock en roll wereld is het in de theaterwereld belangrijk dat je exact, netjes en met oog voor detail werkt.
In feite zijn er voor dit stuk 2 inhoudsopgaves te maken, die samen hier verspreid staan over 2 pagina's. De eerste pagina behandelt de vraag:
Waar hangt al het licht in een lijsttheater? Hier komen de zogenaamde bruggen aan bod, zoals de zij, portaal en zaalbruggen. We hebben het dan over termen als Frontlicht, toplicht, speciaaltjes en tegenlicht.
Terwijl de tweede pagina de vraag beantwoord wat we met die plaatsen gaan doen. Hiervoor is de richting van het licht belangrijk.
Om licht op te hangen in het theater heb je verschillende onderdelen tot je beschikking, namelijk de Zaalbruggen, Portaalbrug, de Manteau, Zijbruggen, Trekken, de Horizon en de Vloer.
A. Zaalbruggen
De zaalbruggen hangen zoals je wel kunt raden in de zaal. Dit zijn normaal gesproken de enige spots die het publiek ziet hangen. Kleinere schouwburgen hebben een zaalbrug, met voornamelijk PC's erin, wordt het theater luxer, vindt je vaak een tweede zaalbrug en meer Zoomprofils.
Probleem met spots vanuit de zaalbrug is dat ze vaak hinderlijke schaduwen van acteurs op het achterdoek of decor geven. Dit probleem wordt groter als de spots verder weg, of lager hangen. Daarnaast is het moeilijk om met een ronde bundel in een vierkant gat te schijnen. Vandaar dat een aantal spots aan de buitenkant van een zaaltotaal "afgesneden" of "afgeklapt" moeten worden.
De zaalbruggen zijn ideaal om een frontlicht totaaltje te maken. Afhankelijk van het theater heb je tussen de 5 en 9 spots nodig om een "dicht" totaaltje te krijgen. "Dicht" houdt in dat je over het hele toneel kunt lopen zonder in een zwart gat te verdwijnen. Vaak worden de buitenste spots van een totaaltje gekruist overgestoken en de rest recht vooruit gericht. Het voordeel van dit systeem is dat het licht niet direct bij de zijrand van het toneel ophoudt.
Uit de zaalbruggen zijn ook speciaaltjes voorop toneel te halen.
De echt luxe schouwburgen hebben ook spots op de zijbalkons hangen. Daar waar vroeger de gegoede burgerij en de mannetjes uit de muppetshow zaten, vindt je tegenwoordig luidsprekers en spots. Ideaal als aanvulling (overstekers) van het zaaltotaal.
B. Portaalbrug
De portaalbrug is de bovenkant van de lijst voor het publiek. De portaal is in hoogte verstelbaar, en bevat een aantal voor het publiek onzichtbare spots. Met deze (vnl. PC's) is het mogelijk het frontlichttotaal aan te vullen voor achter op toneel. Omdat deze spots veel dichterbij en hoger hangen is het mogelijk om verder naar achteren te belichten zonder schaduwen te produceren. Ook speciaaltjes voor achter op toneel zijn uit de portaalbrug te halen.
Toplicht voor de voorkant van toneel doe je uit de portaalbrug.
C. Manteau
De manteau is de zijafscherming van de lijst. Ook hierin bevinden zich van boven naar beneden spots. De hoger geplaatste spots zijn geschikt voor zijlicht en overstekende speciaaltjes. De lager gelegen spots kun je lokaal als speciaaltje of invulling van een totaal inzetten. Je kunt ze ook laten hangen en niet gebruiken.
D. Zijbruggen
Links en Recht boven het toneel hangen de zijbruggen, tehuis van zeer vele niet begrepen profielspots. Met de zijbruggen zijn veel belichtingstrucs toe te passen. Sowieso zijlicht als speciaaltje of totaaltje. Wat dacht je van strijklicht langs of over een decor ? Wil je een acteur of actrice vlak voor of achter een decorstuk oplichten ? Ja, als je echt creatief met licht om wilt gaan, vergeet dan de zijbruggen niet !!
Zijlicht geeft tevens richting aan de belichting, we zijn in het dagelijks leven gewend dat licht ergens vandaan komt. Dus niet alleen van voren, maar juist van o.a. opzij.
E. Trekken
Het is niet voor niets een werkwoord.
Trekken zijn metalen buizen die over de hele breedte van het toneel hangen. Meestal hangen er van voor tot achter enkele tientallen. Ze zijn geschikt om doeken of decor in te hangen, maar ook voor licht. Ze worden op de juiste hoogte getrokken (jawel) waarbij ze gelukkig met contragewichten uitgebalanceerd worden. In de trekken kun je perfect toplicht voor achter op toneel, en tegenlicht voor het hele toneel kwijt.
F. Horizon
De horizon bestaat uit een groot wit doek wat meestal tegen de achterkant van het toneel hangt. Dit doek kan belicht worden met horizonbakken, dit zijn een soort van bouwbakken. Door nu in de horizonbakken de primaire kleuren : Rood, Blauw en Groen te stoppen, aangevuld met Wit, is het theoretisch mogelijk elke kleur te mengen. De horizon kan hiermee een sfeervolle uitbreiding van het beeld zijn. Te felle of te lichte kleuren kunnen echter erg afleidend werken.
G. Vloer
Elk theater heeft vloeraansluitingen. Hierop kun je zijlicht en speciale dingen op toneel aansluiten.
Nadat je weet waar je moet inhangen in het theater, moet je nog weten wat je daar moet inhangen.
A. Frontlicht
Frontlicht heb je nodig om de voorstelling te kunnen zien, een aktreutel die slecht te zien is, is ook slecht te verstaan. De kunst van frontlicht is vooral de dosering, te weinig frontlicht zorgt ervoor dat de toeschouwer gaat turen, hetgeen erg vermoeiend is. Te veel frontlicht haalt de diepte uit het toneelbeeld, het plakt de spelers tegen de achterwand of het decor, en zorgt voor erg lelijke schaduwen. De kunst is om de gulden middenweg te vinden.
De kleur van het frontlicht is hoofdzakelijk een cosmetische tint. Het kan zeker geen kwaad om altijd een "koel" (LEE 201=blauwig) en een "warm" (LEE 152=rozig) totaaltje naast elkaar te gebruiken. Door koel en warm te wisselen en te mengen kun je vrij eenvoudig verschillende sferen neerzetten. Zware kleuren zijn alleen nuttig bij bijzondere gebeurtenissen zoals nachtscenes en nachtmerries.
Let bij het richten van de frontlichttotaaltjes vooral op dat je niet knoeit op de lijst of op de horizon of het achterdoek. Hierbij is het nuttig om de barndoors en de messen in te zetten. Zorg ook dat het totaaltje "dicht" is, dit wil zeggen dat iemand die over het toneel loopt altijd zichtbaar moet zijn. Hulpmiddelen om een totaaltje "dicht" te krijgen zijn o.a. overstekende spots uit de zaal of van de zijbalkons, maar ook een zgn "tweede plan" ofwel een ondersteunend totaaltje achter op toneel uit de Portaalbrug of desnoods een trek. Dit laatste kan prettig zijn als er veel achter op toneel gespeeld wordt of er veel decor op toneel staat.
Een leuke variant van frontlicht is het "Engelse totaaltje", hierbij wordt alleen met overstekende spots gewerkt, waarbij de ene richting warm van kleur is, en de kruisende richting koud van kleur. Het resultaat geeft al redelijk wat diepte.
Frontlicht heeft bij het wisselen van de standen niet veel tijd nodig, juist het wisselen van wam naar koud in een duidelijk zichtbare crosstijd van 3 tot 5 seconden geeft extra kracht aan de bedoelde sfeer.
B. Tegenlicht
Tegenlicht is een bijzonder fraaie methode om diepte aan een lichtplan te geven, het schijnt vanaf achter het toneel naar voren. Let bij het richten van het tegenlicht op dat je niet het publiek in schijnt, dit is met friezen eenvoudig af te snijden. Het meeste tegenlicht bestaat uit twee plannen, een voorop toneel en een achterop toneel. Door met de intensiteit te spelen is het mogelijk de aandacht van de toeschouwer te verleggen, zonder dat dit zo opvalt als met het frontlicht.
Qua kleur heb je met tegenlicht wat meer vrijheid dan met frontlicht, wel is het zaak om niet te zware kleuren te kiezen, maar de uitwerking op gezichten is niet zo zichtbaar, je kunt je eens met de kleding bezighouden. Pasteltinten en paars/lavendeltinten doen het erg goed in het tegenlicht. Let vooral een op de uitwerking van een paarse tint op zwart haar.
Wordt het geheimzinnig of spookachtig op toneel, dan is het gebruik van veel tegenlicht en weinig of geen frontlicht een goede mogelijkheid om die sfeer te benadrukken. Hou die momenten echter niet te lang vast.
C. Toplicht
Het nut van toplicht is wat moeilijk te omschrijven, en niet elke voorstelling heeft het nodig.
Toplicht geeft vrij duidelijke schaduwen van wenkbrauwen en neuzen, je dient er dus voorzichtig mee om te springen. Een blauwig toplicht kan echter wel een spooky sfeer geven, waarbij in tegenstelling tot tegenlicht de gezichtsuitdrukkingen wel zichtbaar blijven. Daarnaast kun je er leuke speciaaltjes op decor mee maken.
D. Zijlicht
Zijlicht wordt m.i. nog steeds niet volledig gewaardeerd door de lichttechnici, in ballet en dansvoorstellingen is het essentieel maar bij toneel nog altijd een stieflampje. Toch is dit het aangewezen licht om richting mee te geven. Gooi een paar stevige banen licht van links naar rechts over het toneel en zie dat er ineens richting in het licht zit. Daarnaast is zijlicht bij uitstek handig om iemand vlak voor of achter een decorstuk op te pikken.
Qua kleur kun je zijlicht vergelijken met tegenlicht, niet te zwaar kiezen, maar te neutraal is ook niet nodig.
E. Speciaaltje
Frontlicht speciaaltjes kunnen ook in een zeer lichte tint gekozen worden, Persoonlijk vindt ik een speciaaltje mooi als de bundel onscherp gesteld is, en de lichtopbrengst een paar procent hoger is dan die van het instaande totaaltje. Resultaat is een onzichtbaar maar wel merkbaar accent.
Bij het programmeren van een speciaaltje is het raadzaam om het tegenlicht (of toplicht) ter plekke ook iets harder te zetten. Hierdoor blijft de verhouding tussen frontlicht en tegenlicht intact. Daarnaast is een zijlichtje ook mogelijk. Het frontlicht op de rest van het toneel kan nu wat minder, het tegenlicht kan hierin mee maar dat hoeft niet.
Qua timing is het mooi als een speciaaltje langzaam inkomt, eigenlijk liefst als er ter plekke nog niets gebeurd wat de aandacht trekt. De blik van de toeschouwer zal heel langzaam naar het juiste punt getrokken worden. Door zo langzaam te sturen zal het niet opvallen dat men gestuurd wordt, maar toch zullen de belangrijke stukken van een voorstelling meer opvallen.
DIVERS LICHT
Hier kunnen we ons eindelijk uitleven, we kunnen onze fantasie volledig uitleven, lampjes in het decor verstoppen, lampen juist niet verstoppen, kortom hier kun je het zo ingewikkeld maken als je zelf wilt.
F. Strijklicht
Letterlijk licht wat ergens langs strijkt. Omdat aktreutels nogal bewegelijk zijn is dit licht vooral voor decor geschikt. Als het decor een zeker relief heeft kun je hier leuke dingen mee uithalen. Ook op het toneel geplaatste bomen of andere half doorzichtige of half transparante voorwerpen kunnen met strijklicht bijzonder fraai worden.
G. Sfeerlicht
Ik heb ooit een voorstelling gezien van een paar man die aan een tafel zaten. De lichttechnicus had een paar scenes waarbij hij kaarslicht perfect wist na te bootsen. Niet van echt te onderscheiden. Bij een andere voorstelling stond er een kaars op tafel, dit zag er net zo goed uit. De eerste technicus was vast beter, de tweede veel sneller klaar.
Bij een van mijn eigen voorstellingen stond er een olielamp op een vleugel, een aantal malen in die voorstelling werd er aan de lamp gedraaid en werd de vlam sterker of minder sterk, dit betekende goed opletten en veel extra lichtstanden programmeren, of : We hebben dus een handdimmer in de lamp gemonteerd en de acteurs die zelf laten regelen. Het resultaat was perfect.
De moraal: maak het niet ingewikkelder dan het is.
H. Natuurlicht
In de natuur is er altijd licht, is het niet van de zon die op is, is het toch wel van een lantarenpaal of neonreclame, of naburige ruimte. Hou daar rekening mee, en laat eens wat licht door een raam of deurpost vallen. Simpele bouwlampjes of PC's voldoen hier uitstekend voor. Let wel op dat kieren in het decor niet lekken.